Pofyrtane dzieje Folwarku
 

powrót

Ktoś kiedyś powiedział,: ..... „  każde pokolenie musi dokonać własnego rozrachunku z historią, że musi sobie wytworzyć własny sposób oglądu przeszłości. Historia w sensie społecznym nie stanie się nigdy zespołem prawd raz i na zawsze ustalonych „ . O ile fakty nie budzą dyskusji ( z reguły) to ich interpretacja często budzi spory i kontrowersje. Dzieje Śląska są tego dobrym przykładem.

 

  Mieszkamy w Folwarku, blisko Opola, w dolinie rzeki Odry, na Śląsku- Slensku - Schlesien - Silesia, który odznacza się wybitnie niezależnym charakterem. Historii pisanej o Folwarku w starych dokumentach nie znajdziemy. Pierwsza wzmianka w nadaniach, jakie 17 listopada 1295 r. poczynił opolski książę Bolko I na rzecz Zakonu Minorytów, wymienia się również Vorwerk des Gesco  (pański). Nie ma pewności, czy chodzi o dzisiejszy Folwark. Z drugiej jednak strony nie ma w okolicach Opola innej miejscowości o podobnej nazwie.

  Opole zawdzięcza swoje historyczne powstanie dzięki korzystnemu ukształtowaniu terenu nad rzeka Odrą. Już od Wrocławia, jej lewy brzeg jest wyższy od prawego, aby na długości około 2 km w okolicach dzisiejszego miasta oba brzegi się wyrównały, by potem prawy brzeg osiągnął kilka metrów więcej. Nie bez znaczenia dla pierwotnych osadników Opola, była również wyspa Ostrówek, która powstała z podziału głównego nurtu rzeki Odry, na dwa cieki, Odra i Kanał Młyński. W naszym Folwarku role takiej wyspy jak Ostrówek w Opolu, pełniła wyspa „Przewrócie” widoczna na starych mapach. Dla pierwotnych mieszkańców Opola, Ostrówek był bardzo dobrym miejscem „strategicznym” bezpiecznym, podobnie nasze Przewrócie, gdzie można się było schować i zabezpieczyć swój dobytek.

 

Opole w 1680 roku – zamek piastowski na wyspie „Ostrówek” (kopia okładki "Opole do 1863" F. Idzikowski.)

Kim my jesteśmy?

  300 lat przed narodzeniem Chrystusa. Z południa przez Czechy, Bramę Morawską na Śląsk napływa ludność z terenów naddunajskich, Celtowie. Ślady ich osad odkryto na Płaskowyżu Głubczyckim w okolicach Nowa Cerekiew. Celtowie, wielki lud, który dał początek Gallom – przodkom Francuzów, Irlandczyków, Walijczyków.
  Reprezentowali oni bardziej rozwiniętą cywilizację od miejscowych, ale nie potrafili stworzyć państwa. Stosowali koło garncarskie do wykonywania naczyń glinianych, a do ich wypalania, dwukomorowych pieców. Potrafili wytapiać żelazo z rud darniowych w piecach hutniczych. Do uprawy roli używali udoskonalone narzędzia - żelazną radlicę odkryto w Brzegu datowaną na 300 lat po Chr.
Prawdopodobnie wymieszali się z liczniejszą od nich ludnością miejscową, przekazali lub narzucili jej wiele ze swojej kultury. Przejęli również kontrolę nad funkcjonującym „szlakiem bursztynowym”, który prowadził przez przeprawę na Odrze w naszym Opolu.

. O „Szlaku Bursztynowym”  w Opolu, Zdenek Vana (archeolog i historyk czeski *1924 w Pradze) pisze:
. Na tym samym szlaku z Pragi do Krakowa i dalej na Ruś, leżał ważny handlowy ośrodek rzemieślniczo - rolniczy w Opolu. Ta warowna osada, położona na jednej z wysp odrzańskich była początkowo ośrodkiem plemienia Opolan, a w X wieku powstał tutaj gród otoczony wałem drewniano - ziemnym z trzema bramami i zrębowymi domostwami rozmieszczonymi wzdłuż regularnie biegnących ulic wyłożonych drewnem. O rozległych kontaktach handlowych świadczą znaleziska: - Bizantyjskiego jedwabiu, pereł znad Zatoki Perskiej, ułamków arabskiej czarki szklanej, skandynawskich zapinek, ruskich pisanek glinianych, przęślików i dzwoneczków, nadreńskich mis brązowych, morawskiej ceramiki grafitowej, itd.

 W naszym Folwarku i w najbliższej okolicy (Winowie, Chrzowicach) podczas budowy drogi (Nr45) i wielu domów, oraz na polach, udokumentowano ślady osad z tego okresu.

Rekonstrukcja rozlewisk wokół Folwarku w XVI wieku przed regulacją rzeki Odry, oraz udokumentowane stanowiska archeologiczne.
Opracowana na podstawie rozlewisk podczas powodzi w roku 1997. Stanowiska archeologiczne: na podstawie dokumentacji z Urzędu Wojewódzkiego w Opolu

 

Oznaczenia: (stanowiska archeologiczne od nr1-6) .Dla ułatwienia czytania tych informacji, podkładam ściągę, bo wiem z własnego doświadczenia jak trudno (nie historykom) poruszać się w tym temacie.

Okres:
 8000 p.n.e. - 4500 p.n.e. Mezolit
4500 p.n.e. - 1800 p.n.e. Neolit (Kultura ceramiki sznurowej)
1800 p.n.e. – 700 p.n.e. Epoka brązu
700 p.n.e. - 400 p.n.e. Epoka żelaza (Kultura halsztacka, od cmentarza w Halsztat - Górna Austria)
400 p.n.e.  Kultura Lateńska
1300 p.n.e. – 1100 p.n.e.  Kultura Łużycka ( Łużyce, Śląsk, Wielkopolska)
100p.n.e. – 500 n.e. Kultura Przeworska ( tworzyli Germanie częściowo Celtowie)
400p.n.e. - 375 n.e. Okres rzymski
 

1. Stanowisko archeologiczne w Winowie. Działka 1149/192 Ryszard Waleska Obszar 90-37 stanowisko 69. Badania powierzchowne prowadził E. Tomczak (1972) na zachód od stawu do drogi, odkrył: punkt osadniczy kultury przeworskiej 10 fragmentów naczyń z tego okresu. Punkt osadniczy – pradzieje 14 fragmentów naczyń. osada z okresu XIV-XV wiek, 8 fragmentów naczyń. E. Tomczak informuje, że nie wyzbierano wszystkich skorup.

 2. Stanowisko archeologiczne w Folwarku. Działka 108 (Smolin). Obok kapliczki w polu (1627).  Obszar 90-37 nr stanowiska 79. Odkryto punkt osadniczy kultury przeworskiej z okresu późno- rzymskiego, oraz 5 fragmentów naczyń. Odkryto ślady osadnicze z okresy XIV –XV w. oraz 2 fragmenty naczyń.

3. Stanowisko archeologiczne w Folwarku. Obszar 90-37 stanowisko 80. W 1903 roku podczas budowy domu Drassa, odkryto punkt osadniczy z okresu „kultury łużyckiej”. Odnaleziono naczynia i fragmenty naczyń z lat 1300-1100 p.n.e.

4. Stanowisko archeologiczne w Chrzowicach. Z okresu 4500-1700 p.n.e. Obszar 90-37 stanowisko 81. Piaskownia na polu Wiktora Gielnika. Podczas wybierania piasku odkryto ślady osadniczy z okresu kultury „Ceramika Sznurowa – Neolit”. W lipcu 1961 roku, znaleziono garnek o wysokości 12cm, średnica wlewu 11cm, średnica dna 7cm. W rejestrze figuruje jako „Naczynie ozdobne” Do Muzeum Śląska Opolskiego przekazał go Stanisław Kornek.  

5-6 Stanowiska archeologiczne w Chrzowicach Okres kultury (Halsztacka, Przeworska Łużycka z czasów rzymskich) Fragmenty naczyń punkty osadnicze. 

7-8 wyspa „Przewrócie” i na terenach Chrzowice 8 wyspa „Na Granicach”
 9. Kształt rzeki Odry po regulacji (1760).
10. Pozostałości po rozlewiskach jezioro „Za Walą”
11. Pozostałość po rozlewiskach jezioro „Na Kampie”
12. Pozostałość po rozlewiskach jezioro „Wiejskie”
13. Pozostałość po rozlewiskach jezior „Czorne”
14. Pozostałość po rozlewiskach jezioro „Kotuc”
15. Pozostałość po rozlewiskach jezioro „Za Groblą" – dziś już nie istnieje (kopalnia "Folwark" zasypała odpadami margla)
16. Pozostałość po rozlewiskach jezioro „Hodne” obecnie staw rybny
17. Ciek wodny (suchy) „Wielkou Pyska”
 

Folwark. widok z lotu ptaka (1995 rok)

 

   W II i III w. n.e.  Śląsk znalazł się w orbicie ludów germańskich. Z północy przybyli Silingowie, jedno z licznych plemion germańskich. Stało się to pod wpływem Gotów, którzy ze Skandynawii przeprawili się przez Bałtyk. Państwo Ostrogotów (Ostgoci), które w tym czasie wyrosło na obszarze od Bałtyku po Morze Czarne, obejmowało tereny dzisiejszych Niemiec, całą obecną Polskę i Czechy. Plemiona celtyckie, które przez 300 lat zdążyły się zadomowić na Śląsku zostały wchłonięte przez plemiona germańskie.

  Na Śląsku przez pewien czas panowała dwoistość kulturowa – Celtycko - Germańska, przy istnieniu jeszcze kultur lokalnych to znaczy przed-celtyckich. Wszystkie te kultury miały charakter rolniczy. Uprawiano żyto, proso, jęcz- mień, pszenicę, owies, groch, bób, len, konopie. Rozwinięty był chów bydła rogatego, owiec i kóz.

  Niektórzy nasi historycy, powołują się na  rzymskiego Tacyta (*55 -129 r. n.e.), który  w swej pracy "Germania"  pisze "na północ od gór (Sudety) najgłośniej pobrzmiewa imię Lugiów", identyfikując ich jako Prasłowian.

Zaś, cytowany już, Zdenek Vana pisze " Jest faktem wręcz zadziwiającym, że tak znaczna część ludności Europy  - co trzeci Europejczyk jest z pochodzenia Słowianinem - aż do czasu wędrówki ludów (375-453) nie ma wzmianki o istnieniu słowian".

 
 Obecność plemion celtyckich  w tym czasie jest bezsporna. II wiek n.e. Śląsk w orbicie wpływów plemion germańskich ( Wandalów, Gotów, Sillingów, Burgundów, Gepidów),  które podczas swych wędrówek między I a IV wiekiem n.e. osiedlały się na Śląsku, bądź przemieszczały się dalej, musiały pokojowo współistnieć z osiadłymi Celtami, jeśli chciały kontrolować  szlak bursztynowy. Dlatego należy zgodzić się z tymi, którzy widzą w Lugiach konglomerat różnojęzycznych plemion  ( Germanów, Celtów i dawnych mieszkańców ).
 Z tego okresu, w Opolu odkryto monety z czasów rzymskich, z doby rządów Antonina Piusa
(przybrany syn Hadriana, Tytus - Aureliusz - Fulvius - Boionius - Antonius, był bogobojny więc znany jest jako Pius, pobożny),   okres jego panowania (138 do 161)  n.e.
 
 Około 370 roku w podboju na zachód, o Śląsk zahaczyli Hunowie (wojownicze plemię z Azji Centralnej). W latach 375-376 plemiona germańskie (Westgoci) wyparci przez Hunów ze swoich dawnych siedzib, za zgodą cesarza osiedlili się na ziemiach rzymskich. Niedbalstwa  urzędników cesarskich, uczynienie z dzieci Gotów niewolników, doprowadziło do buntów. Pod wodzą Alaryka -Westgoci -  24 sierpnia 410 roku zdobyli Rzym, splądrowali i wycofali się na tereny Galii.
   Pozbawione sił cesarstwo nie mogło oprzeć się wojowniczym plemionom z Azji
. Hunowie doszli  do dużej potęgi za panowania braci Attyli i Bledy (445-453) naszych czasów. Attyla połączył pod swą władzę, wszystkie plemiona koczujące na terytorium byłego Związku Radzieckiego, w Rumunii i na Węgrzech.
   Inwazja Hunów, w latach 375-453  zapoczątkowała trwającą około 100 lat wędrówkę ludów. Na Śląsku  po przejściu Hunów pozostało około (25 - 40)% ludności, większość udała się  na poszukiwanie nowych siedzib. 
Rok 476 ( zamordowano Orestesa)  to data , która oznacza  koniec cesarstwa zachodnio rzymskiego, jednocześnie koniec kontaktów mieszkańców  Śląska z imperium rzymskim, a także z terenami Bizantyjskimi.

  VII wiek. Historycy datują napływ pierwszych plemion słowiańskich na Śląsk. Pierwsza wzmianka o plemionach Śląskich pochodzi z połowy IX w.

O Opolinach mamy zapis „Geografa Bawarskiego”  rok 843 „   Opolini habent civitates XX  -  czyli ....Opolanie mają dwadzieścia grodów.

Civitas - cywilizacja, czyli miasto obwarowane, osiedla różniące się od wsi, skupiające ludzi zajmujących się kontaktami handlowymi, oraz rzemieślników.

 Odkrycia archeologiczne Opola zaświadczają jednak, że „civitas” o którym wspomina "Geograf Bawarski"  było tu wiele wieków wcześniej, już w czas rzymskich.

 A gdzie mieszkali Folwarczanie, poddani, niewolnicy, chłopi, którzy przecież musieli pracować i zdobywać pożywienie dla mieszkających w civitates? Na pewno mieszkali w pobliżu obwarowanych miast, a w razie niebezpieczeństwa chowali się w lasach, albo na – wyspie Przewróciu , na którą dostęp był dla obcych bardzo trudny. Ich majątek to było samo życie i drobny inwentarz, który posiadali.

  Wniosek z takiego rozumowania: Folwark – Vorwerk des Gesco, był dla Opolini potrzebny od samego zarania o czym świadczy również archeologia w naszej okolicy.

Początek IX wieku. Na terenie Moraw i Słowacji panuje „Dynastia Mojmirowiczów”. Około 822 roku na Morawach, początek chrystianizacji przez misjonarzy bawarskich. Rok 863, na Morawach misjonarze Cyryl i Metody, którzy na potrzeby swojej działalności, do liturgii wprowadzili język słowiański.

 Lata 871- 894 Świętopełek panuje w państwie Wielkomorawskim – jego pierwsze ekspansje terytorialne: Czechy, Łużyce, Wiślanie i wątpliwy do tej pory także Śląsk.

Początek X wieku. 906 r. Upadek Wielkich Moraw i powstanie państwa Czeskiego pod panowaniem dynastii Przemyślidów.

   Przynależność Śląska do państwa Wielkomorawskiego, a po jego upadku do Czech, w Polsce budziły do tej pory wiele kontrowersji, ale odkrycia archeologiczne dziś już nie budzą wątpliwości. O przynależności kościelnej w tym czasie znalazło się kilka dokumentów cesarzy niemieckich ( 971 r. i 995 r.) potwierdzających przynależność całego lewobrzeżnego Śląska do biskupstwa miśnieńskiego. Czyli jeszcze przed podbojem Śląska (990) przez Mieszka I istniały na naszych ziemiach ośrodki kultu chrześcijańskiego.

1099 (1093) Dwie daty!

 Zagadką historyczną, dla naszej parafii w Chrząszczycach, pozostaje data 1099. Jest to data wyryta na kamieniu wmurowanym w fasadzie kościoła aż do 1814 roku. Po katastrofalnym pożarze 1814, zdołano odczytać liczbę dokładnie, kamienia nie udało się uratować, bo uległ rozproszkowaniu.

Kościół parafialny w Chrzumczütz w latach 1911 (odremontowany po pożarze  1814. fot. arch. Jadwiga Gryc)

 Der erwähnte in dem Mittelgiebel eingemauert gewesene Tafelstein ist nach dem Brande im Jahre 1814 betrachtet und darauf die Zahl 1099 wirklich entziffert worden. Dieser Stein fiel auseinander und es sind keine uebereste davon vorhanden”.) Jakie znaczenie przypisać tej dacie - co oznacza liczba w historii naszej parafii, pyta O. Dr. Edward Szdzuj Frankiewicz O.F.M. w swojej książce str.15 „Kościół Parafialny w Chrząszczycach).

  Alphabetisch - Statistisch Topographische Übersicht aller Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte Der König l Preuß. Provinz Schlesien Von Knie Verlag  Breslau  1830, strona 154  czytamy:.Follwark, D. Reg. U. Kr Oppeln  S 3/4. M. Königl./ Domain. U. Oppeln / O.L.G. Ratibor Königl. Domain. Just.A. Oppeln,/O.S.=/27 H. 142 E. Ganz k. K.K. zu Chrzumczütz.  Muter Kirche. erbaut 1093. (Archiw Oppeln).  bis zu 1810 Archd. Oppeln. Wilde Fischerei. 


Pytanie? Która data jest właściwa 1099 czy 1093

1295 Vorwerk des Gesco (pański) - znak o istnie naszej osady, obok Cremchici, Zlotnici Zlinici blisko Opolini.

Vorwerk od XII wieku, to wielkie gospodarstwo wykorzystujące pracę przymusową chłopów, może i niewolników (serwi casati i jako takich, można było kupować lub sprzedawać str.116 1 t. „Boże Igrzyska”), których „Piastowie” sprowadzali z licznych w owym czasie wojen z sąsiadami. Mieszko I budował opolski gród obronny z dębów ścinanych w naszych folwarskich nadodrzańskich lasach. Dębów, o czym wspominali nasi dziadkowie, które jeszcze podczas regulacji rzeki Odry (1760) i naszego krzipopa „Moderz” musiano wyciągać z ziemi, gdzie w bagnistym terenie głęboko zalegały.

 Wykopaliska prowadzone na opolskim Ostrówku wykazały, że ulice grodu wyłożone były drewnem, a co 25 lat układano nowe jezdnie. Stwierdzono, że miasto było całkowicie drewniane. Na poszczególnych belkach opolskich chat wykryto charakterystyczne nacięcia -znaki porządkowe- wykonane już w lesie, a gotowe sztuki spławiano drogą wodną do grodu, gdzie budowano z nich domy. Wał grodu zbudowano w konstrukcji skrzyniowej wypełnionej ziemią. Na jego budowę zużyto około 1800 metrów sześciennych wyselekcjonowanego drewna dębowego. W tym miejscu należałoby dodać, że archeolodzy głębiej już nie kopali, bo belki domostw znajdujących się pod budowlami z czasów Mieszka I nie pasowały do aktualnej polityki partii. Prace przerwano, a na tym miejscu wybudowano amfiteatr.
   W latach około 990-1335 nasze śląskie ziemie były kością niezgody, byliśmy na przemian w Polsce lub w Czechach. W tym okresie, Polaków i Czechów można traktować jako jeden naród. Istniała realna szansa, aby pod przewodnictwem Polaków albo Czechów stworzyć jedno silne państwo słowiańskie, ale każdy z dwóch słowiańskich braci wtrącał się w prywatne sprawy drugiego. W 990 roku Mieszko I wykorzystał słabość czeskich Przemyślidów i zbrojnie zawładnął Śląskiem. W 1003 roku Bolesław Chr. zdobył Pragę i na krótko władzę w Czechach. Dwadzieścia lat później król czeski odpłacił pięknym za nadobne i z Gniezna uwiózł ciało św. Wojciecha. Testament Bolesława Krzywoustego (1138) doprowadził do rozbicia dzielnicowego. Śląsk dzielnica Władysława II najstarszego syna, staje się kością niezgody pomiędzy braćmi, potem jego następcami, z których cześć zhołdowała Czechom. Podział na dzielnice, którego apogeum (19 osobnych księstw rządzonych przez Piastów), przypada na lata (1318-1322) walki o sukcesję po Henryku IV z Czechami, porwania książąt, spory i  walki między braćmi - Piastami.

 W  1335 roku w Trenczynie i Wyszehradzie, zawarto układ pomiędzy Janem Luksemburskim (władcą Czech) a Kazimierzem Wielkim (królem polskim). Układ gdzie:
- Jan Luksemburczyk zrzeka się pretensji do korony Polskiej za sumę 20000 kóp groszy praskich na rzecz Kazimierza Wielkiego.
- Kazimierz Wielki zrzeka się praw nabytych i zhołdowanych księstw śląskich oraz księstwa Płockiego na rzecz Jana Luksemburczyka.
- 7.kwietnia kancelaria króla Karola IV wystawiła akt inkorporacji Śląska do Czech. Zebrano przy tym wszystkie tytuły historyczne do tych ziem, które świadczyły o tym, że Czeskie prawa do tych ziem opierały się nie o tym, że Śląsk został przez Koronę Czeska opanowany zbrojnie i odstąpiony przez Polskę. Dokument dowodził, że Śląsk był lennem czeskim a dopiero przez to cesarskim.

 W 1335 roku Śląsk a tym samym i Folwark znalazł się wśród krajów "Korony Królestwa Czeskiego". Czy ta zmiana państwowości poprawiła dolę mieszkańców Folwarku?

 
Tyle na dziś dla zainteresowanych naszym Folwarkiem. Planuję w następnych miesiacach dojść do czasów teraźniejszych. Jest wiele ciekawostek, które trzeba ocalić od zapomnienia.
Wszystkie informację historyczne i przepisy wykorzystano z bibliografii:
1. Franciszek Idzikowskin "Opole dzieje miasta do roku 1863"  Wydawnictwo "Wydział teologiczny Uniwersytet Opolski" 2002.
2. Alicja Galas i Artur Galas "Dzieje Śląska w datach"  Wydawnictwo: "Rzeka" Wrocław 2001
3. Marek Czapliński "Historia Śląska"  Wydawnictwo "Uniwersytet Wrocławski" Wrocław 2007
4. "Die Chronik  Proskau" (kserokopie różnych wydawnictw przedwojennych)
5. Norman Devies "Boże Igrzyska"  Wydawnictwo "Znak" Kraków 1994
6. Zdenek Vana "Świat Dawnych Słowian" Wydawnictwo "Artia Interpres" 1985
7. Joachim Bahlcke " Schlesien und die Schlesier"  Wydawnictwo "Langen Müller" 2005
8. Paweł Jasienica  "Słowiański Rodowód" Wydawnictwo "PIW" Warszawa 1978
9. Jerzy Topolski " Historia Polski" Wydawnictwo "Kopia" Warszawa 1994
10. Maria Bretschneider "Bildstöcke"  Wydawnictwo "O/S Gesellschaftsdruckerei"  Oppeln 1939
11. Karl Maurer  "Oppeln"  Wydawnictwo "DARI"  Berlin -Halensee 1926
12. Maria Bogucka "Dawna Polska" Wydawnictwo Wiedza Powszechna 1985   
13, Aleksander Brückner "Mitologia słowiańska i polska"  Wydawnictwo PWN Warszawa 1985
14. Jerzy Mularczyk "Od Bolesława Chrobrego do Bolesława Rogatki" (studia polemiczne) Wydawnictwo "Sudety"  Wrocław 1994
15. Klaus Ullmann " Schesien Lexikon" Wydawnictwo "Bechtermünz" Augsburg 1997
16. Edward Szdzuj Frankiewicz OFM "Kościół Parafialny w Chrząszczycach" Wydawnictwo św. Krzyża  w Opolu 1947

pozdrowienia z folwarku rudolf

powrót

Odwiedzin ogółem: 005205 Odwiedzin dzisiaj: 1

Ilo osb on-line: 1