Ktoś kiedyś powiedział,:  „każde pokolenie musi dokonać własnego rozrachunku z historią, że musi sobie  wytworzyć własny sposób oglądu przeszłości. Historia w sensie społecznym nie stanie się nigdy zespołem prawd  raz i na zawsze ustalonych „ . O ile fakty nie budzą dyskusji ( z reguły) to ich interpretacja często budzi spory i  kontrowersje. Dzieje Śląska są tego dobrym przykładem.

  Mieszkamy w Folwarku, blisko Opola, w dolinie rzeki Odry, na Śląsku - Slensku - Schlesien - Silesia, który   odznacza się wybitnie niezależnym charakterem. Historii pisanej o Folwarku w starych dokumentach nie  znajdziemy. Pierwsza wzmianka w nadaniach, jakie 17 listopada 1295 r. poczynił opolski książę Bolko I na rzecz  Zakonu Minorytów, wymienia się również Vorwerk des Gesco  (pański). Nie ma pewności, czy chodzi o dzisiejszy   Folwark. Z drugiej jednak strony nie ma w okolicach Opola innej miejscowości o podobnej nazwie.

  Opole zawdzięcza swoje historyczne powstanie dzięki korzystnemu ukształtowaniu terenu nad rzeka Odrą. Już   od   Wrocławia, jej lewy brzeg jest wyższy od prawego, aby na długości około 2 km w okolicach dzisiejszego  miasta oba brzegi się wyrównały, by potem prawy brzeg osiągnął kilka metrów więcej. Nie bez znaczenia dla  pierwotnych osadników Opola, była również wyspa Ostrówek, która powstała z podziału głównego nurtu rzeki  Odry, na dwa cieki, Odra i Kanał Młyński. W naszym Folwarku role takiej wyspy jak Ostrówek w Opolu, pełniła  wyspa „Przewrócie” widoczna na starych mapach. Dla pierwotnych mieszkańców Opola, Ostrówek był bardzo  dobrym miejscem „strategicznym” bezpiecznym, podobnie nasze Przewrócie, gdzie można się było schować i  zabezpieczyć swój dobytek.

  300 lat przed narodzeniem Chrystusa. Z południa przez Czechy, Bramę Morawską na Śląsk napływa ludność z   terenów naddunajskich, Celtowie. Ślady ich osad odkryto na Płaskowyżu Głubczyckim w okolicach Nowa Cerekiew.   Celtowie, wielki lud, który dał początek Gallom – przodkom Francuzów, Irlandczyków, Walijczyków.
  Reprezentowali oni bardziej rozwiniętą cywilizację od miejscowych, ale nie potrafili stworzyć państwa. Stosowali  koło garncarskie do wykonywania naczyń glinianych, a do ich wypalania, dwukomorowych pieców. Potrafili  wytapiać   żelazo z rud darniowych w piecach hutniczych. Do uprawy roli używali udoskonalone narzędzia - żelazną   radlicę   odkryto w Brzegu datowaną na 300 lat po Chr. Prawdopodobnie wymieszali się z liczniejszą od   nich ludnością   miejscową, przekazali lub narzucili jej wiele ze swojej kultury. Przejęli również kontrolę nad  funkcjonującym  „szlakiem bursztynowym”, który prowadził przez przeprawę na Odrze w naszym Opolu.

. O „Szlaku Bursztynowym”  w Opolu, Zdenek Vana (archeolog i historyk czeski *1924 w Pradze) pisze:. Na tym  samym szlaku z Pragi do Krakowa i dalej na Ruś, leżał ważny handlowy ośrodek rzemieślniczo - rolniczy w Opolu. Ta  warowna osada, położona na jednej z wysp odrzańskich była początkowo ośrodkiem plemienia Opolan, a w X  wieku powstał tutaj gród otoczony wałem drewniano - ziemnym z trzema bramami i zrębowymi domostwami  rozmieszczonymi wzdłuż regularnie biegnących ulic wyłożonych drewnem. O rozległych kontaktach handlowych  świadczą znaleziska: - Bizantyjskiego jedwabiu, pereł znad Zatoki Perskiej, ułamków arabskiej czarki szklanej,  skandynawskich zapinek, ruskich pisanek glinianych, przęślików i dzwoneczków, nadreńskich mis brązowych,  morawskiej ceramiki grafitowej, itd.

Rekonstrukcja rozlewisk wokół Folwarku w XVI wieku przed regulacją rzeki Odry, oraz udokumentowane stanowiska archeologiczne.
Opracowana na podstawie rozlewisk podczas powodzi w roku 1997. Stanowiska archeologiczne: na podstawie dokumentacji z Urzędu Wojewódzkiego w Opolu

1. Stanowisko archeologiczne w Winowie. Działka 1149/192 Ryszard Waleska Obszar 90-37 stanowisko 69. Badania powierzchowne prowadził E. Tomczak (1972) na zachód od stawu do drogi, odkrył: punkt osadniczy kultury przeworskiej 10 fragmentów naczyń z tego okresu. Punkt osadniczy – pradzieje 14 fragmentów naczyń. osada z okresu XIV-XV wiek, 8 fragmentów naczyń. E. Tomczak informuje, że nie wyzbierano wszystkich skorup.

 2. Stanowisko archeologiczne w Folwarku. Działka 108 (Smolin). Obok kapliczki w polu (1627).  Obszar 90-37 nr  stanowiska 79. Odkryto punkt osadniczy kultury przeworskiej z okresu późno- rzymskiego, oraz 5 fragmentów naczyń. Odkryto ślady osadnicze z okresy XIV –XV w. oraz 2 fragmenty naczyń.

3. Stanowisko archeologiczne w Folwarku. Obszar 90-37 stanowisko 80. W 1903 roku podczas budowy domu Drassa, odkryto punkt osadniczy z okresu „kultury łużyckiej”. Odnaleziono naczynia i fragmenty naczyń z lat 1300-1100 p.n.e.

4. Stanowisko archeologiczne w Chrzowicach. Z okresu 4500-1700 p.n.e. Obszar 90-37 stanowisko 81. Piaskownia na polu Wiktora Gielnika. Podczas wybierania piasku odkryto ślady osadniczy z okresu kultury „Ceramika Sznurowa – Neolit”. W lipcu 1961 roku, znaleziono garnek o wysokości 12cm, średnica wlewu 11cm, średnica dna 7cm. W rejestrze figuruje jako „Naczynie ozdobne” Do Muzeum Śląska Opolskiego przekazał go Stanisław Kornek.  

5-6 Stanowiska archeologiczne w Chrzowicach Okres kultury (Halsztacka, Przeworska Łużycka z czasów rzymskich) Fragmenty naczyń punkty osadnicze. 

Folwark. widok z lotu ptaka (1995 rok)

 W II i III w. n.e.  Śląsk znalazł się w orbicie ludów germańskich. Z północy przybyli Silingowie, jedno z licznych  plemion germańskich. Stało się to pod wpływem Gotów, którzy ze Skandynawii przeprawili się przez Bałtyk.  Państwo Ostrogotów (Ostgoci), które w tym czasie wyrosło na obszarze od Bałtyku po Morze Czarne, obejmowało  tereny dzisiejszych Niemiec, całą obecną Polskę i Czechy. Plemiona celtyckie, które przez 300 lat zdążyły się   zadomowić na Śląsku zostały wchłonięte przez plemiona germańskie.

  Na Śląsku przez pewien czas panowała dwoistość kulturowa – Celtycko - Germańska, przy istnieniu jeszcze  kultur  lokalnych to znaczy przed-celtyckich. Wszystkie te kultury miały charakter rolniczy. Uprawiano żyto, proso,  jęcz- mień, pszenicę, owies, groch, bób, len, konopie. Rozwinięty był chów bydła rogatego, owiec i kóz.

  Niektórzy nasi historycy, powołują się na  rzymskiego Tacyta (*55 -129 r. n.e.), który  w swej pracy "Germania"  pisze "na północ od gór (Sudety) najgłośniej pobrzmiewa imię Lugiów", identyfikując ich jako Prasłowian.

Zaś, cytowany już, Zdenek Vana pisze " Jest faktem wręcz zadziwiającym, że tak znaczna część ludności Europy  -   co trzeci Europejczyk jest z pochodzenia Słowianinem - aż do czasu wędrówki ludów (375-453) nie ma wzmianki  o istnieniu słowian".

   Obecność plemion celtyckich  w tym czasie jest bezsporna. II wiek n.e. Śląsk w orbicie wpływów plemion  germańskich ( Wandalów, Gotów, Sillingów, Burgundów, Gepidów),  które podczas swych wędrówek między I a IV  wiekiem n.e. osiedlały się na Śląsku, bądź przemieszczały się dalej, musiały pokojowo współistnieć z osiadłymi  Celtami, jeśli chciały kontrolować  szlak bursztynowy. Dlatego należy zgodzić się z tymi, którzy widzą w Lugiach  konglomerat różnojęzycznych plemion  ( Germanów, Celtów i dawnych mieszkańców ).

 Z tego okresu, w Opolu odkryto monety z czasów rzymskich, z doby rządów Antonina Piusa (przybrany syn  Hadriana, Tytus - Aurelius - Fulvius - Boionius - Antonius, był bogobojny więc znany jest jako Pius, pobożny),    okres jego panowania (138 do 161)  n.e.

 
  Około 370 roku w podboju na zachód, o Śląsk zahaczyli Hunowie (wojownicze plemię z Azji Centralnej). Hunowie     nazywani, „ Geißel Gottes - Zakładnicy Boga “  pojawili się niespodziewanie na wschodnich terenach Europy na    końcu 4 stulecia. Ich napór na Zachód spowodowal, ze wiele Plemion cofało się przed tą nawalnicą.

 W latach 375-376 plemiona germańskie Wizygoci (Westgoci) wyparci przez Hunów ze swoich dawnych siedzib,  za   zgodą cesarza Walensa osiedlili się na ziemiach rzymskich, pod warunkiem, że złożą broń i będą wykonywać   rozkazy jego administracji. Niedbalstwa i niekompetencja urzędników cesarskich, uczynienie z dzieci Gotów  niewolników, doprowadziło do buntów. Pod wodzą Alaryka -Westgoci przy znaczącym wsparciu niewolników  cesarskich -  24 sierpnia 410 roku zdobyli Rzym, splądrowali. Nastepnie planowali zdobyc afrykańskie tereny    cesarstwa, zawrócili jednak, a w drodze powrotnej nagle umiera Alaryk. Jego następca Athaulf (410-415) osiedlił    się na południowozachodnich terenach Galli, gdzie założył silne politycznie i militarnie państwo  “WESTGOTENREICH” 
   Pozbawione sił cesarstwo nie mogło oprzeć się wojowniczym plemionom z Azji. Hunowie doszli  do dużej potęgi  za panowania braci Attyli i Bledy (445-453) naszych czasów. Attyla połączył pod swą władzę, wszystkie plemiona  koczujące na terytorium byłego Związku Radzieckiego, w Rumunii i na Węgrzech. W 452 roku zagroził Italii i  Rzymowi, wycofał się po układach z senatem i papieżem Leonem I (440-461, 45-papież w historii kościoła),  którego nazywano "biczem bożym".

   Inwazja Hunów, w latach 375-453  zapoczątkowała trwającą około 100 lat wędrówkę ludów. Na Śląsku  po  przejściu Hunów pozostało około (25 - 40)% ludności, większość udała się  na poszukiwanie nowych siedzib. 
  W 475 r. patrycjusz rzymski Orestes osadził na tronie swojego syna Romulusa Augustulusa, ale w jego imieniu  rządził. Rok 476  zamordowano Orestesa, insygnia władzy odesłano do Konstantynopola, co  oznacza  koniec  cesarstwa zachodnio rzymskiego, jednocześnie koniec kontaktów mieszkańców  Śląska z imperium rzymskim, a  także z terenami Bizantyjskimi. 

   Upadek Hunnow, po smierci Attyli  (?-453), nie byl końcem wędrówki ludów ze wschodniej Europy  z    centralnych stepow Azji. W VI i VII w. ruszyly w kierunku Zachodniej Europy Plemiona  Awarów, Bulgarów i    Słowian. Ruchy plemion  ponownie zmieniają struktury etniczne starego kontynentu, szczegolnie w północnych    rejonach jak również nad Dunajem i na półwyspie Bałkańskim.

 Słowianie, z terenow centralnych  wschodniej Europy   ruszyli w trzech kierunkach. – na Północny-Wschód,  na    Południe i na Zachod. Grupa Wschodnia, (Dregowicze) przemieścili się w kierunku prawego brzegu Dniepru, skąd  w  10 stuleciu poszli w kierunku Kijowskiej Rusi.

 Duże kłopoty zasiedziałym mieszkańcom sprawiała grupa Słowian , która skierowała swoją ekspansję na południe  Europy. Słowianie doszli do Thessalonik, zajęli Grecję i część Małej Azji, gdzie na swej drodze napotkali potężne  Cesarstwo Bizantyjskie.  Dziejopisarz Jan z Ephos w "Historia Kościoła" pisze:. .."Trzy lata po śmierci cesarza  Justyna (581) napadło to przeklęte Plemię Słowian na Helles w prowincji Thessaloniki i TRaken, plądrując miasta,  atakując liczne umocnienia, paląc wszystko na swojej drodze, biorą ludność miejscową w niewolę, osiedlali się   siłą, jakby te tereny do nich należały" Po 218 lata w Xi wieku Bizantyjczycy odbili Grecje i wszystkich Słowian  zmusili do płacenia trybucji
  
  Awarowie - Koczownicze plemię, podobne do plemienia Hunów, prawdopodobnie pochodzenia (turecko  Mongolskiego. W drugiej połowie VI w z Centralnych terenów Azji przebijali się na zachód i osiedlili się w  północnych prowincjach Cesarstwa Rzymskiego. Przez 250 lat (558-803), Awarowie wymieszali się z wcześnie  przybyłymi tu Słowianami. Jak pisze frankoński dziejopisarz Fredegar: . "uciskali przede wszystkim Słowian, gdy  ich  wodzem był Kagan Bajan (565-602) ..... rok za rokiem przezimowali Awarowie u Słowian, kładli się obok ich  żon i córek na legowisku, zmuszając Słowian do płacenia trybucji i na wiele sposobów ich poniżali.  To dzikie    plemie, przemieszczające się po rozleglych terenach, przede wszystkim na koniach,  zostalo pokonane w dwoch    wyprawach wojennych  (791 i 795)   przez Karola Wiekiego i zmuszone do przyjecia Chrztu.  W latach następnych    stopiło się w tym gotującym się   tyglu  i zniklo na zawsze z historii Europy.

  Grupa Zachodnich Słowian  osiedliła się na terenach, które zostały centrum Rusi Kijowskiej. Część z tej grupy  udała się dalej na zachód i osiedliła się na terenach dzisiejszej polski w rejonie Gniezna i Biskupina, dokonując  dalszych ekspansji na zachód, przekroczyli Odrę i doszli do rzeki Łaby. Ich ślady, archeologowie odkryli pod  Hamburgiem. Ekspansja Słowian na Zachód Europy, w zasadzie  nie napotykała na większy opór ze strony innych  osiadłych tu Plemion. Terytoria należące w poprzednich wiekach do Germanów, splądrowane przez najazd Hunów,  Słowianie zajmowali bez większych problemów, do czasów Karola Wielkiego (742-814). Król Franków (od 768 r.)   Karol Wielki (cesarz od 800 r.), napór Słowian  w kierunku zachodnim zatrzymał w 805 roku.   

 VII wiek. Historycy datują napływ pierwszych plemion słowiańskich na Śląsk. Pierwsza wzmianka o plemionach  Śląskich pochodzi z połowy IX w.

O Opolinach mamy zapis „Geografa Bawarskiego”  rok 843 „   Opolini habent civitates XX  -  czyli ....Opolanie  mają dwadzieścia grodów.

Civitas - cywilizacja, czyli miasto obwarowane, osiedla różniące się od wsi, skupiające ludzi zajmujących się   kontaktami handlowymi, oraz rzemieślników.

 Odkrycia archeologiczne Opola zaświadczają jednak, że „civitas” o którym wspomina "Geograf Bawarski"  było tu  wiele wieków wcześniej, już w czas rzymskich.

 A gdzie mieszkali Folwarczanie, poddani, niewolnicy, chłopi, którzy przecież musieli pracować i zdobywać   pożywienie dla mieszkających w civitates? Na pewno mieszkali w pobliżu obwarowanych miast, a w razie  niebezpieczeństwa chowali się w lasach, albo na – wyspie Przewróciu , na którą dostęp był dla obcych bardzo  trudny. Ich majątek to było samo życie i drobny inwentarz, który posiadali.

  Wniosek z takiego rozumowania: Folwark – Vorwerk des Gesco, był dla Opolini potrzebny od samego zarania  o  czym świadczy również archeologia w naszej okolicy. 

Początek IX wieku. Na terenie Moraw i Słowacji panuje „Dynastia Mojmirowiczów”. Około 822 roku na Morawach,  początek chrystianizacji przez misjonarzy bawarskich. Rok 863, na Morawach misjonarze Cyryl i Metody, którzy na  potrzeby swojej działalności, do liturgii wprowadzili język słowiański.

 Lata 871- 894 Świętopełk panuje w państwie Wielkomorawskim – jego pierwsze ekspansje terytorialne: Czechy,  Łużyce, Wiślanie i wątpliwy do tej pory także Śląsk.

Początek X wieku. 906 r. Upadek Wielkich Moraw i powstanie państwa Czeskiego pod panowaniem dynastii  Przemyślidów.

   Przynależność Śląska do państwa Wielkomorawskiego, a po jego upadku do Czech, w Polsce budziły do tej pory  wiele kontrowersji, ale odkrycia archeologiczne dziś już nie budzą wątpliwości. O przynależności kościelnej w tym  czasie znalazło się kilka dokumentów cesarzy niemieckich ( 971 r. i 995 r.) potwierdzających przynależność całego  lewobrzeżnego Śląska do biskupstwa miśnieńskiego. Czyli jeszcze przed podbojem Śląska (990) przez Mieszka I  istniały na naszych ziemiach ośrodki kultu chrześcijańskiego.

1099 (1093) Dwie daty!

 Zagadką historyczną, dla naszej parafii w Chrząszczycach, pozostaje data 1099. Jest to data wyryta na kamieniu  wmurowanym w fasadzie kościoła aż do 1814 roku. Po katastrofalnym pożarze 1814, zdołano odczytać liczbę   dokładnie, kamienia nie udało się uratować, bo uległ rozproszkowaniu.

 Der erwähnte in dem Mittelgiebel eingemauert gewesene Tafelstein ist nach dem Brande im Jahre 1814    betrachtet und darauf die Zahl 1099 wirklich entziffert worden. Dieser Stein fiel auseinander und es sind keine    uebereste davon vorhanden”.) Jakie znaczenie przypisać tej dacie - co oznacza liczba w historii naszej parafii,  pyta O. Dr. Edward Szdzuj Frankiewicz O.F.M. w swojej książce str.15 „Kościół Parafialny w Chrząszczycach).

  Alphabetisch - Statistisch Topographische Übersicht aller Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte Der König l    Preuß. Provinz Schlesien Von Knie Verlag  Breslau  1830, strona 154  czytamy:.Follwark, D. Reg. U. Kr Oppeln  S    3/4. M. Königl./ Domain. U. Oppeln / O.L.G. Ratibor Königl. Domain. Just.A. Oppeln,/O.S.=/27 H. 142 E. Ganz k.    K.K. zu Chrzumczütz.  Muter Kirche. erbaut 1093. (Archiw Oppeln).  bis zu 1810 Archd. Oppeln. Wilde Fischerei. 

(Follwark, na południe 3/4 mili od Opola. Własność królewska, 27 domów, 142 mieszkańców. całkowicie katolickie,  , przynależni do kościoła w Chrzumczütz. Kościół macierzysty wybudowany w 1093. (Archiwum Oppeln) do  1810  przynależni do Archidiecezji w Oppeln. Zajęcie  - dziki połów ryb)

Pytanie? Która data jest właściwa 1099 czy 1093

1295 Vorwerk des Gesco (pański) - znak o istnieniu naszej osady, obok Cremchici, Zlotnici Zlinici blisko   Opolini.